UNIDADES DE MEDIDA TRADICIONAIS

E AS SÚAS EQUIVALENCIAS

A substitución das antigas unidades de medida polas súas equivalentes no sistema métrico decimal iniciouse a mediados do século XIX pero as reticencias da poboación a abandonalas e as dificultades para establecer as equivalencias ralentizaron a efectividade das leis promulgadas por distintos gobernos do XIX e tamén do XX de maneira que a métrica tradicional permaneceu moi apegada ás xentes do rural. Nunha economía baseada nos intercambios locais seguramente non facía falta adaptarse á uniformidade do sistema métrico.

A raíña Isabel II asinaba en 1849 unha lei que instituía oficialmente o sistema métrico decimal en España. A Gaceta de Madrid -o BOE da época- publicaba as equivalencias métricas das antigas medidas tomando como referente unicamente as capitais de provincia. No caso da provincia de Ourense cifrábanse en 1998 as medidas usuais nos 97 concellos e pobos da provincia polo que a aplicación das equivalencias en litixios que debían resolverse aplicando o sistema métrico, podía resultar moi diversa. Como sucede con moitas leis unha cousa era o que dicía e outro que a xente facía así que ata 1880, os gobernos da Restauración houberon de ditar normativa que lembraba a obrigatoriedade de usar o sistema métrico decimal. A complexidade das unidades de medida que se utilizaban en España dificultaba a uniformidade nos sistemas de medir e no rural as equivalencias tardaron en seren asimiladas.

No 1878 o catedrático de Instituto Antonio Valcárcel recollía todas as medidas e as súas equivalencias na provincia de Ourense para coñecemento dos alumnos de ensino público e tamén dos funcionarios para facilitar a transición cara o novo sistema. 

MEDIDAS DE CAPACIDADE PARA ÁRIDOS

Ferrado no muíño da Tía María - Ponte Mazaira

A fanega é a medida de capacidade máis usada para os cereais se ben tamén se aplica este termo á superficie sementada polo gran que entra nesa capacidade. O mesmo sucede co ferrado, medida de capacidade que debe o seu nome ó recipiente trapezoidal de madeira empregado como referencia que estaba reforzado nos cantos con ferro.

Dependendo do tipo de gran, a equivalencia destas unidades co sistema métrico variaba en función do produto a medir: o pan (é dicir, o centeo), tan propio e abundante nas Terras de Montederramo, e o trigo, mídense ás rapadas pasando un raseiro pola medida. O millo, os nabos, o liño, as castañas, as fabas.. e outras sementes mídense ás cheas colmando o recipiente.

A tega, tamén moi usual na parte oriental de Galicia é unha medida de capacidade de cereais equivalente ó ferrado. As equivalencias do ferrado e da fanega co sistema métrico decimal son as seguintes:

Ferrado ou tega de centeo rapado	14,54 litros
Ferrado ou tega de millo ás cheas ou colmado	19,01 litros
Fanega de centeo rapado equivale a 5 ferrados	72,70 litros

Outras medidas usadas na xurisdición de Montederramo referidas no Catastro de Ensenada, son o almude, medida tamén empregada para líquidos, o cuartillo e a maquía.

Almude	22 cuartillos	13,33 litros
Cuartillo ou cuarterón	1/24 ferrado ás cheas	0,79 litros
Cuartillo ou cuarterón	1/24 ferrado rapado	0,61 litros
Maquía rasa	1/6 de ferrado	2,42 litros

No mencionado Catastro non se cita o copelo, unidade que recolle Isabel Fernández Justo coas seguintes equivalencias:

Copelo (ás cheas)	1/30 ferrado	0,63 litros
Copelo (rapado)	1/30 ferrado	0,48 litros

Continuará...

 

GALLAECIA PETREA

 

A exposición Gallaecia Petrea da Cidade da Cultura contén algunhas pezas de grande interese arqueolóxico que proveñen das terras de Caldelas ou proximidades. Recollemos aquí dúas desas pezas:

A primeira delas é unha ventá monolítica con dous arcos divididos por un parteluz. Na base deste un pequeniño arco de ferradura evidencia a influencia islámica. A ventá pertence á igrexa de san Xoán de Camba, moi cerca de Castro Caldelas.

A segunda consiste na pía bautismal de santa María de Torbeo, no concello de Ribas de Sil (Lugo). O seu considerable tamaño explícase seguramente porque estaba destinada ó bautismo por inmersión, práctica frecuente ata o século XV. Aparece decorada con letras e símbolos na banda superior e con motivos xeométricos na inferior reiterándose a cruz inscrita en círculos ou cadrados. É de granito e realizouse a finais do século XII.

MUÍÑO DA PONTE MAZAIRA

O muíño da Tía María ou do Fermín aparece citado no Catastro de Ensenada (1752-1753) como un dos catro muíños da parroquia de San Cosme. Dous deles estaban no lugar da Ponte Mazaira se ben un estaba xa daquela totalmente arruinado e consecuentemente fóra de uso. Pertencía o dito Muiño da Ponte Mazaira a un tal Jacinto Álvarez, constaba dunha soa moa de pedra negra e moía durante catro meses do ano con augas do río Humano, que con  ese nome se cita no referido catastro o río Mao. O muíño actual debeu ser polo tanto modificado e ampliado posto que consta de dúas moas. Tal como o coñecemos leva funcionando desde 1897, data que reza no dintel da porta.  A presa desde a que sae a caldeira que move os rodicios elevouse nalgunhas fiadas o que causou algún que outro conflito entre o Concello de Montederramo e o titular do muíño.